به روز شده در: ۲۵ اسفند ۱۳۹۳ - ۲۲:۰۷
کد خبر: ۶۰۳۷۰
تاریخ انتشار: ۲۷ مهر ۱۳۹۳ - ۱۰:۱۴
printنسخه چاپی
sendارسال به دوستان
سیده خدیجه میرسالاری*
وقتی تاریخ خوشنویسی ایران را مورد مطالعه قرار می دهیم ، سطرهایی بکر و نا شناخته برای تحقیق می یابیم که هر کدام از آنها نیازمند پژوهشی میدانی برای باز شناسی خواص این هنر ارجمند می باشد.

سخن، گروه فرهنگ و هنر: وقتی تاریخ خوشنویسی ایران را مورد مطالعه قرار می دهیم ، سطرهایی بکر و نا شناخته برای تحقیق می یابیم که هر کدام از آنها نیازمند پژوهشی میدانی برای باز شناسی خواص این هنر ارجمند می باشد. یکی از موضوعات قابل بحث و قابل تحقیق وتامل مساله حضور زنان در عرصه خوشنویسی است که متاسفانه هیچ پژوهشی درجهت معرفی خاستگاه اجتماعی آنان و سطح تاثیر پذیری وتاثیر گذاریشان بر خوشنویسی و در نهایت جامعه ی هنری هم عصر خود ارائه نشده است و تقریبا تمامی تحقیقات ونوشته هایی که موجود می باشد فقط به بازنویسی شناسنامه این هنرمندان محدود می باشد و در حد تذکره احوال ، آثار و نمره های سجلی آنان می باشد که به هیچ وجه جنبه های اجتماعی وسیاسی زندگی آنان مورد بررسی قرارنگرفته است که این ناشناخته ماندن عامل جریانهای حاکم بر تاریخ زیبا نویسی ، شاید به دلیل معتقد نبودن هنرمندان خوشنویس به مطالعه و تحقیق می باشد که احتمالا سرچشمه اش از تفکر دائم المشق بودن خوشنویس است که در این بیت شعر میرعلی هروی یکی از خوشنویسیان نامدار تاریخ خط مشهود و مبرهن است که پرداختن به خوشنویسی چقدر ممارست نیاز دارد که فاعل این هنر را از کارهای دیگر باز می دارد .

«عمری از مشق دوتابود قدم همچون چنگ / تا خط من بیچاره بدین قانون شد» .

البته خوشنویسان قدیم در کنار آن همه ریاضت برای رسیدن به معرفت زیبا شناختی خط ، به کسب حکمت هم علاقه نشان می دادند آنچنان که در هنر آن ها تاثیر شگرفی داشته واین مهم باعث ایجاد فرمهای بدیع و بی نظیر در خوشنویسی آن دوران گردید. اما متاسفانه در صد سال اخیر این روند متوقف شده وخوشنویسان فقط به کسب اصول و قوانین خط همت گمارده اند و واین امر شاید باعث ایجاد گسست فرمالیستی و تحولی از این دست شده است به طوری که در بین خوشنویسان معاصر کمتربه کار تحقیقی و بحث تئوریک پرداخته می شود و بیشتر مواقع از چرایی انجام فعل خوشنویسی بی اطلاع و به تکرار فرمهای ماقبل این صد سال می پردازند.

در پس این مختصر به ارائه اتوبیوگرافی زنان خوشنویس وشناساندن این قشرازهنرمندان به مخاطبین گرانمایه باکمک واستناد به تذکره ها و رسالات ذکرشده در بخش منابع پرداخته شده است.

آنچه از زندگی زنان خوشنویس تاپیش از قرن حاضر وحتی پیش از انقلاب اسلامی می توان استنباط نمود این است که خوشنویسی به عنوان یک هنر درمیان زنان طبقه ی مرفه رواج بیشتری داشته است واساسا به خاطر این چند نکته که در پی می آید ؛ هنرخوشنویسی کمتر در بین زنان طبقات فرودست جامعه رواج یافته است و بیشتر شاهد حضور و بروز این هنر تاثیرگذار و بسیار مهم (به خصوص در صدر اسلام تاقاجاریه) در بین کاخ نشینان می باشیم.

اولین علتی که زنان روزگارگذشته را از رسیدن به خط خوش و خلق اثر هنری محروم می نمود در دسترس نبودن خوشنویسان طراز اول برای این گروه اززنان بوده ، چرا که این افراد بیشتر جذب دربار و مکانهای شاهانه می شدند و به تعلیم اشرافیان می پرداختند و به این واسطه می بینیم تقریبا تمامی زنانی که در تاریخ خوشنویسی نامی برای خود نشانه کرده اند از زنان دربار می باشند .

دومین علت هم احتمالا نبودن سواد خواندن و نوشتن در بین توده های مردم آن دورانها بوده است چرا که به دلایل موردبحث یعنی حضور ملا ها در کنار طبقات حاکم و در دسترس نبودن آنها برای توده ی مردم، به بیسوادی مردان و به ویژه زنان ختم گردید و چون شرط اول یادگیری خوشنویسی آموختن سواد است لذا می بینیم زنان طبقه مستضعف، به دلیل بی سوادی از رسیدن به خط خوش محروم می شدند.

علت دیگری که می توان در کنار استبداد مردانه، به آن اشاره نمود، سنگین بودن وظیفه ی اندرونی و خانه داری بودکه این امر درکنار علتهای قبلی منجر به بیسوادی و دوربودن ازمکتب خانه های هنری شد. این در حالیست که زنان اشراف ، وظایف اندرونی خود را به به کنیزها و خدمتکاران واگذارنموده وخود به کسب سواد وهنرآموزی می پرداختند و این گونه شد، که تقریبا تمامی زنان خوشنویس از این طبقه بوده جزموارد انگشت شماری که یا پدر آنها خوشنویس بوده و یا خانواده های فاضل و اهل علم بوده اند

این روند نابرابر، تقریبا تا قبل از انقلاب اسلامی سال 57 ادامه داشته، که پس از آن به خاطر تحولات گسترده ای که در مناسبات اجتماعی، اقتصادی وفرهنگی کشور اتفاق افتاد؛ تقریبا کسب سواد و علم وهنر برای همه آسان گردید. این دستاورد تاریخی به حضور موفق زنان در تمامی عرصه های اجتماع منتج گردید، آن چنان که در طول این دوران نسبتا کوتاه می بینیم زنان در خیلی از حوزه های هنری پیشروتر از مردان ،به فعالیت مشغول می باشند و در گرایش واقبال به هنر خوشنویسی نیز همین روند شکل گرفته و به طوری که می بینیم خوشنویسی دیگر هنر طبقه اشراق واعیان نیست و بیشتر زنان جامعه بسته به علاقه و استقبال خود از این هنر شریف بهره مند هستند . حضور گسترده وموفق تشکیلات انجمن خوشنویسان ایران در سراسر کشور هم به این اتفاق فرخنده کمک شایانی نموده است به طوریکه هم اکنون در کشور جمع کثیری از جامعه زنان در عرصه ی خوشنویسی به فعالیت می پردازند که شرکت موفق آنان در همایش ها و جشنواره ها و نمایشگاههای ملی وبین المللی گواه این ادعا می باشد.

در ادامه به دلیل مجال اندک تحقیق بیشتر در این خصوص را به مخاطبین عزیز واگذار نموده و گاه به اختصار و گاه به تفصیل به شرح حال و تذکره جمعی از برجسته ترین زنان تاریخ خوشنویسی این بوم می پردازیم.

1. ام سلمه خانم بانوي خوشنويس و اديب و فاضل

ام سلمه یكی از دختران فتحعلی شاه قاجار از خوشنویسان برجسته و از شاعران قرن سیزده و چهارده هجری قمری است كه به گلین خانم نیز شهرت داشت و در حدیقه الشعراء از او با عنوان «عصمت قاجار» نام برده شده است.

وی هنر خوشنویسی را از استادانی چون آقا زین العابدین اصفهانی و حاج علی آقا فرزند محمدعلی خان نظم الدوله فراگرفت. وی علاوه بر خوشنویسی در هنر تذهیب نیز دستی داشت و به عنوان یكی از زنان مطلع و نسبتاً فهیم در دربار محسوب می شد و به همین سبب، محل رجوع سؤالات و راهنماییهای شاهزادگان و كسب اطلاعات ایشان بود.

آثار مختلفی از نوشته های وی از جمله یك جلد قرآن به خط نسخ كه در سال ۱۳۰۲هـ. ق تحریر نموده و نیز مجموعه نفیسی از ادعیه و آیات قرآن مجید در دست است و همچنین وی مانند بسیاری از شاهزادگان قاجاری طبع شعر نیز داشت.

2. خورشيد کلاه خانم. از بانوان خوشنويس قرن 14 ه.ق

از زنان خوشنويس دوره قاجار محسوب است. از زمان تولد و زندگي خانوادگي او اطلاع چنداني در دست نيست. اما از آثار او می توان به قرآن نيم ورقي جلد روغني عالي که به دستور ناصرالدین شاه قاجارکتابت شده بود اشاره نمود که در نوع خود جزء آثار بی نظیر آن دوران می باشد

3. ملافضه، خان باجي خانم.

ملا فضّه از زنان دانشمند، اديب و خوشنويس، متولد 1249 ه.ق بوده است.

پدرش احمد بلاغي از علما و فقهاي قرن ،سيزدهم هجري قمري و همسرش شيخ حسن بلاغي از فضلاي زمان خود بود.

بنا به نقل صاحب اعيان الشيعه، وي قرآن و ادبيات عربي را نزد پدرش و فقه و اصول را نزد علماي خانواده اش فرا گرفت این بانوي هنرمند سپس به تدريس اصول، فقه و حديث پرداخت و تعدادي از طلبه ها نزد وي درس مي خواندند. وي به درجه اي از تفقه رسيده بود كه برخي از علما نيز كتاب "قوانين" ميرزاي قمي را كه از كتب سطح بالاي حوزوي است نزد او فرا گرفتند. گفته مي شود كه وي از ميرزا اجازه تدريس يافته بود. به نوشته حسن صدر در تكمله آمل الامل، اين بانوي فاضل ازهنرخوشنویسی هم بهره مند بود و بیشتراز راه استنتاخ كتب، امرار معاش مي كرد. از جمله كتابهايي كه وي با خط زیبایش استنتاج نموده، كتاب كشف الغطاء شيخ جعفر نجفي كاشف الغطاء و كتاب كفايه حاج ملا هادي سبزواري است.

4. ضياء السلطنه، شاه بيگم

از زنان خوشنويس، هنرمند و شاعر، دختر فتحعلي شاه قاجار و خواهر محمد ميرزا مؤلف تذکره نقل مجلس. شاه بيگم تحت نظر مهد عليا، مادر شاه پرورش يافت و پس از مرگ مهد عليا همۀ اموالش به او منتقل شد. فتحعلي شاه علاقۀ فراواني به شاه بيگم داشت و بسيار مورد توجه او بود. به نوشته محمود ميرزا شاه بيگم فنون شعر و ادب را مدتي نزد وي فرا گرفت. خط شکسته و کتابت را خوش مي‌نوشت و در هنر خياطي و نقاشي نيز استاد بود. قرآني رحلي به خط نسخ و رقاع، کتابت خفي متوسط از او در کتابخانه آستانه حضرت معصومه (س) موجود است که رقم: «ضياء السلطنه بنت فتحعلي شاه و تاريخ 1265 ق» را دارد. به دليل فضل و کمالي که داشت فتحعلي شاه به او لقب ضياء السلطنه داد و مسئوليت مهمي به او سپرد. خواندن و نوشتن نامه‌هاي محرمانه فتحعلي شاه که وارد و صادر مي‌شد و نوشتن اشعار في البداهۀ شاه و نگهداري لباسها و صندوقهاي جواهرات سلطنتي و عرض حال زنان شاه بر عهدۀ او بود. ضياء السلطنه طبعي موزون و اشعاري لطيف داشت و به خواهش او محمود ميرزا تذکرة نقل مجلس را نوشت.

5. زينب دختر مقصود علي

از زنان خوشنويس قرن دهم هجري، دختر مقصود علي و از معاصران دوران شاه طهماسب صفوي. از چگونگي زندگي، تعاليم و آموزشهاي وي اطلاع چنداني در دست نيست. مهدي بياني در کتاب احوال و آثار خوشنويسان نقل مي کند از وي آثاري باقي مانده که در انتهاي آنها نام خود را امضا نموده است؛ از آن جمله کتابي در کتابخانه سن پطرزبورگ به تاريخ 969ه.ق و نسخه کتابت شده ديوان شريف تبريزي در مدرسه عالي استاد مطهري (سپهسالار) به شماره 407 ق. وي و خواهرش فاطمه سلطان از کاتبان و خوشنويسان بنام عهد شاه طهماسبي بودند. از زمان مرگ وي اطلاعي در دست نيست.

6. زينب سلطان

از زنان خوشنويس قرن 10 ه.ق. دختر مقصود علي خوشنويس بود. به نوشته ميرزا حبيب اصفهاني مقصود علي از ترکان عثماني بود که در اوايل حکومت صفويان به ايران مهاجرت کرده بود. وي خوشنويسي را از پدرش فرا گرفت. يک نسخۀ ديوان شريف در کتابخانه مدرسه عالي شهيد مطهري به خط اوست که به قلم کتابت خفي خوش نوشته و رقم آن چنين است: «کتبها بنت مقصود علي، زينب سلطان».

7. سلطان بانو (سلطانم بانوي صفوي)

از زنان نيکو کار و خوشنويس قرن 10 ه.ق. دختر شاه اسماعيل اول صفوي. به نوشته گلستان هنر، وي خوشنويسي را از دوست محمد هروي فرا گرفت. دو قطعه از مرقع بهرام به خط وي در کتابخانه خزينه اوقاف به قلم نيم دو دانگ متوسط با رقم «کتيبه سلطانم بنت اسمعيل الحسيني الصفوي» است.

8. سلطان خانم (سلطان بيگم خانم)

از زنان عالم و شاعر و خوشنويس، دومين دختر فتحعلي شاه از مريم خانم. وي از متشخص‌ترين زنان دربار بود که علم عروض و نجوم و خط شکسته را نزد محمود ميرزا فرا گرفت. به دستور پدرش، به عقد ازدواج محمد خان پسر مهديقلي خان بيکلر بيگي درآمد و پس از چندي در اوان جواني درگذشت. از ایشان به عنوان یکی از چهره های شاخص هنرخوشنویسی زمان خود یا د می کنند

9. سلطاني بسطامي

از زنان اديب، شاعر و خوشنويس قرن 13 ه.ق (متولد 1296 ه.ق). وي فرزند ميرزا فتح الله ذوقي شاعر بود. پدرش در تعليم و تربيت او همت گماشت. خواندن و نوشتن را در کودکي آموخت و خوشنويسي و شعر و ادب فارسي و عربي را نيز فرا گرفت. گويند اشعار عربي زيادي از دورۀ جاهلي از حفظ داشت و ديواني نيز فراهم آورده بود. در اوايل جواني با پسر محمد ناصر خان قاجار ملقب به ظهير الدوله ازدواج کرد.

10. شاد ملک خاتون

از زنان خوشنويس اواخر قرن 9 ه.ق، دختر محمد سلطان گورکاني و نوه تيمور لنگ. درباره چگونگي زندگي وي اطلاع دقيقي در دست نيست و تنها خطوط خوشنويسي شدۀ چندي از وي باقي است. از جمله قرآني مذَهّب در قطع متوسط با خط سه دانگ خوش.

11. عفاف

از زنان دانشمند، خوشنويس و شاعر قرن 13 ه.ق. همسر شاهزاده حيدر قلي ميرزا، فرزند فتحعلي شاه قاجار، او خط شکسته را خوش مي‌نوشت. با علوم غريبه نيز آشنا بود و شعر نيز مي‌سرود.

12. عفت (= همايون سلطان خانم)

از زنان عارف، شاعر و خوشنويس قرن 13 ه.ق مشهور به خانم خانمان. وي نخستين دختر فتحعلي شاه قاجار و خواهر تني حسينعلي ميرزا فرمانفر و همسر ابراهيم خان ظهير الدوله بود. به نوشته محمود ميرزا در تذکرۀ نقل مجلس، عفت خانم از علوم نجوم، هيئت و مقدمات عربي بهره داشت. خط نستعليق و شکسته را خوب مي‌نوشت و شعر را نيز نيکو مي‌سرود. چون عارف مسلک بود غالباً مثنوي مولوي مي‌خواند و اشعاري نيز به سبک مثنوي مي‌سرود.

13. علويه خانم

از زنان هنرمند، نقاش و خطاط ناخني در قرن 13 ه.ق بود. وي خط را به شيوۀ ناخني مي‌نوشت و نقوش تزئيني را نيز به شيوۀ ناخني مي‌افزود. از آثار امضا دارش، اثري از او در حراج کريستي 11 آوريل 1989 در لندن به فروش رسيد که مرقعي بود به خط نستعليق شش دانگ که به خط ناخني کتابت نموده و حواشي صفحات را با ترسيمات ساده‌اي به شيوۀ ناخني تزئين نموده با رقم: «در ارض اقدس قم تحرير شد، کتبه علويه في سنه 1313 ق».

14. فاطمه سلطان

دختر مقصود علي از زنان خوشنويس قرن 10 ه.ق. نام وي به همراه خواهرش زينب در فهرست خوشنويسان قرن 10 هـ آمده است. به گفته مهدي بياني از آثار خطي موجود از وي، قرآني به قطع وزيري است که در تاريخ 982 ق به خط خفي خوش نوشته شده است و پنج صفحه آخر آن نو نويس نسخ و رقاع خوشنويسي شده است. در انتهاي قرآن نيز اختتاميه‌اي به خط فاطمه سلطان است به اين قرار: «حسب الامر حضرت خورشيد مرتبت، بلقيس حشمت، نتيجۀ دودمان سلطنت و شهرياري و خلاصه خاندان خوقنت و جهانداري، سلطان بيگم ابنة السلطان بن السلطان، شاه عالم پناه طهماسب خلد الله ملکه ابوالابدين الي يوم دين، علي يد الخاسر و بالسعي الفاظ مني و انا المحتا جة الي رحمة ربي الرحمن، بنت مقصود علي، فاطمه سلطان اميد به چشم مغفرت و خطا پوشي در آن نظر فرموده و به عين عنايت و فضاي بي نهايت از عيوب و نواقص آن گذشته و به عوض هر عيبي به لوح ضمير خود حسني ثبت فرمايند، چنين است زيرا که اکسير همتشان مجموع نواقص را کمال است و در زير آن عبارت «فاطمه بنت مقصود علي تاريخ ربيع الاول 982 ق» ضبط است.

15. مريم بانو نائيني

از زنان خوشنویس قرن 14 هـ .ق نوادة عبدالوهاب نائینی از نمونه خطهای او قرآن وزیری جلد روغنی. دو صفحه افتتاح متن و حاشیه مرصع نسخ و رقاع کتابت خفی متوسط با رقم: «امروز که ... سریر سلطنت دولت علیه ایران بوجود مبارک ... ناصرالدین شاه ... مزین است ... این کمینه کنیز دیرینه را هم که تکلیفش پنبه ریسی بود خیال خوشنویسی دامنگیر شد ... پیشکش نمود... حرره مریم من نواده مرحوم حاج عبدالوهاب نائینی اعلی الله مقامه... فی شهر جمادی الاولی من شهور سنه 1302».

16. ماهشرف خانم قادری متخلص به مستوره کردستاني

خوشنويس و تاريخ نويس برجسته ايران متولد 1220هجری

مستوره کردستانی علاوه بر فضايل علمي و اخلاقي وتبحر فراوان در تاریخ نگاری ، در هنر خوشنويسي نيز نادره دوران بود. خط نستعليق و نسخ و ثلث و رقاع و شكسته را بسیار نيك مي نوشت. مستوره با هوش و استعدادي كه داشت به زودي در هنر خوشنويسي نيز سرآمد ديگران شد و به گفته ميرزاعبدالله رونق، صاحب حديقه امان اللهي، در خوشنويسي به درجه استادي رسيد: از صفحه پيرايي خط ستعليقش، روان مير]عماد[ در دفتر ناداني از انكسار و شرمساري عبده به نام خود نوشته و از صحيفه آرايي خط نسخش روح ياقوت ]مستعصمی[ در مكتب پريشاني از اعتذار رقم نسخ بر نامه خود كشيده، شكسته نويسي كه چون قلم شكسته را به كف آوردي، جان مجیدش ]درویش طالقانی[ با هزاران تشوير در وصف گفتي...

تا كرده خدا لوح و قلم را ايجاد ننوشته كسي شكسته را چون تو درست

ميرزاعلي اكبر، عموزاده مستوره نيز خط مستوره را ستوده، مي نويسد: مستوره خانم در خوش خطي، ميرعماد ثاني و در نگارش نثر، كمتر از ابن عباد نيست.

17. مَلک

از زنان خوشنويس و شاعر قرن 14 ه.ق (متولد 1307 ق) وي دختر محمد تقي ميرزا حسام السلطنه و نوۀ فتحعلي شاه قاجار بود. ملک بانويي با سواد و با ذوق بود و خط زيبايي نيز داشت آنچنانکه از وی به عنوان یکی از بهترین خوشنویسان زن در قرن چهاردهم یاد می شود

18. هما نقاش ناخني

از زنان خوشنويس و نقاش قرن 14 ه.ق. وي در تصويرگري و خوشنويسي به شيوۀ ناخني مهارت داشت. از آثار رقم دار ناخني او، دسته گل زيبايي با برگها و شاخه‌هايي فراوان است که در لابه‌لاي آنها، پروانه‌هايي نيز نشانده و به خط نستعليق ناخني با رقم «هما 1286» امضا کرده است.

19. ابتهاج السلطنه

دختر عماد الدوله و از خانواده قاجار است. وي مادر جهانگير مراد حسام السلطنه و موسيقيدان بود. او نوازندگي تار را نزد خواهر آقا حسينقلي آموخت. زني هنرمند بود که انواع خط را به نکويي مي‌نوشت و در نقاشي مهارت داشت.

20. فخر جهان

از بانوان هنرمند عهد قاجار است که در خوشنويسي، گل سازي، نگارگري و هنر ناخني مهارت داشت. از آثار ديده شده وي موارد ذيل است:

– مرقعي بسيار زيبا با هنر ناخني با رقم «حرّره اقل خادمة الدوله القاهره الباهره فخر جهان»، در کتابخانه موزه گلستان.

– اثر زيباي ديگري با هنر ناخني درهمان کتابخانه با رقم «خادمه فخري، فخر جهان».

– اثرديده شده توسط استاد محمد علي کريم زاده، دسته گل زيبايي با حواشي تذهيب و رقم «فخر جهان نور جهان».

– تصوير تمام قد محمد شاه قاجار با رقم: «فخر جهان نور جهان 1260».

21. زينب النساء بيگم

دختر عالم گير پادشاه هندوستان، ازدل رس بانو، دختر شاهنوازخان صفوي متولد 1048 ق. اين بانوي دانشمند و هنرمند، به ادبيات فارسي و عربي آشنا و حافظ کلام الله بود. شعر مي‌گفت و صاحب ديوان بود. خطوط نسخ و شکسته را خوش مي‌نوشت و به ترفيه حال اهل فضل و هنر مي‌کوشيد و جمعي از دانشمندان و شاعران و منشيان و خوشنويسان در سايۀ عنايت او مي‌زيستند. بعضي کتابها و رسالات به نام وي پرداخته‌اند.

22. زينا شيرازي

کاتب و خوشنويس بود. به خط او يک نسخه شرح اشعار انوري به قطع جانمازي و کاغذ دولت آبادي جلد روغني با تزئينات به خط نسخ که تاريخ 1021 دارد و در کتابخانه موزه گلستان نگهداري مي‌شود.

23. گلرخ بانو بيگم

از بانوان خوشنويس دوره صفويه و زمان شاه عباس اول مي‌باشد. در روایات آمده است اين بانوي هنرمند از شاگردان ميرعماد بود و به شيوۀ وي خوشنويسي مي‌کرد. عذرا عقیقی بخشایش در کتاب زنان خوشنویس ایران در شرح حال این بانوی خوشنویس می نویسد : "هیچ نشان وسندی تواریخ و تذکره ها در دست نیست تنها یک چلیپای نستعلیق بارقم گلرخ بانو بیگم با کار تذهیب ونقاشی در اطراف آن در دست می باشد که از سبک نگارش آن می توان حدث زد که تذهیب مربوط به قرن دهم می باشد زیرا به شیوه ی نقاشان آن روزگاران است واما سبک خود خط به شیوه ی مرحوم میرعما د است ونشان دهنده ی این امر است که وی از شاگردان وتقلید کنندگان سبک میرعماد بوده است . ولی باز مشخص نیست که آیا او شاگرد بی واسطه بوده یا با واسطه ؟ اما توجه وعنایت میرعماد به نگرش ومشق مکرر این جمله که : آمد بهار گلرخ من در سفر هنوز . شاید این جمله اشاره به نام اوباشد وعلاقه وارادت استاد به شاگردش را برساند ولی باز دلیل ومدرک معتبری در دست نیست که میرعماد استاد بی واسطه گلرخ بانو بیگم بوده است . "

24. گوهر شاد بانو

دختر خوشنويس مير عماد الحسنی سیفی قزوینی بزرگترین خوشنویس تاریخ

گوهرشاد بانو خوشنویسی را از دوران کودکی در مکتب پدر آموخت ودر زمان کوتاهی به سرآمد زنان خوشنویسان تبدیل گشت او شاعر و طنز پرداز نیز بود وپدر اورا حرمت بسیار می نمود مثنوی میرعماد بزرگ در وصف گوهرشاد بانو را باید منشور اخلاقی زنان هنرمند شمرد. گوهرشاد به نکاح استاد خدیوالخطاطین یکی از خوشنویسان زمان خود در آمد واز اودارای فرزندانی شد که همگی از خطاطان ممتاز آن دوران شدند در سال 1032به قزوین رفت ودر کنار برادرش میرابراهیم مجلس تعلیم خط پدر را در زادگاهش احیاء نمودوتا پایان عمر پر از خدمتش همانجا ماند متاسفانه مقبره ای از ایشان یافت نشده است.

25. منور آراني

از زنان خوشنويس قرن 14 ه.ق. او شعر مي‌سرود و در شعر «حيا» تخلص داشت. در خوشنويسي، خط شکسته نستعليق را به زيبايي مي‌نوشت. منور آرايي دختر وفايي کاشاني و مادر نظام وفا (شاعر معاصر) بود. اشعار او مشتمل بر هزار بيت است که به خط زيباي خود آنها را نوشته است.

26. نواب عاليه (خانم کوچک)

دختر فتحعلي شاه و خوشنويس خط نسخ بود. وي پس از دور شدن از دستگاه سلطنت نزد برادر خود محمد علي ميرزا دولتشاه در کرمانشاه مي‌زيست. از آثار او کتبيۀ مسجد نواب اين شهر است. وي خط نسخ را به زيبايي نوشته و قطعاتي از او به جا مانده است، در مجموعه آيت الله نجومي با رقم و تاريخ «نمقت بنت شه خانم کوچک 1243». و همچنين قطعه‌اي از او در کتابخانه موزه گلستان نگهداري مي‌شود.

27. ياسمن بو

از بانوان خوشنويس که در دکن ساکن شد و پس از مرگ شوهرش، ميرزا عسکري دامغاني به دهلي رفته و تا پايان عمر در آنجا زيست. ياسمن بو خط ثلث نسخ و شکسته را خوش مي‌نوشت؛ وي شاعر نيز بود.

28. ميرزا ماه شرف خانم

عمه حاج ملا صالح مجتهد برغاني. ملقب به منشيه. شکسته را خوب مي‌نوشت. متصدي انشاء بود. وي در دستگاه تاج الدوله با عزت تمام مي‌زيست. از وی به عنوان یکی از شکسته نویسان نامی عصر خود یاد می کنند

زنان خوشنويس در اين دوران بسيار بيشتر از تعدادي است که شمرده شد ولي به دلايلي کاملاً روشن نام و اثر ايشان از ديد حافظه تاريخ مخفي مانده است

29. الهه خاتمی

مدرس انجمن خوشنويسان ايران

ليسانس زبان و ادبيات انگليسي از دانشگاه علامه طباطبايي

الهه خاتمی به واسطه ی همسری امیر احمد فلسفی خوشنویس نامدار معاصر خیلی زود خودرا در عرصه خوشنویسی مطرح وبه درجات عالی نائل آمد و در بیشتر نمایشگاههای ملی وبین المللی حضوری پررنگ داشته است

و تدريس در انجمن خوشنويسان اين را از سال 1366آغاز نمود وهم اکنون به عنوان یکی از با نفوذ ترین مدرسان این انجمن فعالیت می کند

خاتمی در جشنواره های متعددی حضور یافت ودر این راه به رتبه هایی مهم دست یافت ازجمله این جشنواره ها می توان به

اولين جشنواره خوشنويسي جهان اسلام 1376

آیین در آیینه 1375

جشنواره مهر 1378

جشنواره تکريم حضرت علي (ع) 1379

اشاره نمود

30. زهره عباسي

مدرس انجمن خوشنويسان ايران وآموزش يافته تحت نظر اساتيدي همچون غلامحسين اميرخاني، يدالله کابلي خوانساري، غلامرضا خلج.

نمايشگاههاي گروهي:

1375 شرکت در نخستين جشنواره خوشنويسي جهان اسلام، موزه هنرهاي معاصر ، 1377 شرکت در نمايشگاه قرآن

1378 شرکت در نمايشگاه موزه نقاشي پشت شيشه ، 1379 شرکت در نمايشگاه خوشنويسي فرهنگسراي شفق

1381 شرکت در دومين جشنواره خوشنويسي جهان اسلام، موزه کاخ گلستان، 1381 شرکت در جشنواره خوشنويسي کيش ،

1381 شرکت در نمايشگاه خوشنويسي، موزه ميرعماد مجموعه سعدآباد ، 1383 شرکت در نمايشگاه خوشنويسي کنگره ميرعماد 1378 شرکت در نمايشگاه خوشنويسي موزه رضا عباسي 1379 شرکت در جشنواره خوشنويسي امام علي، موزه هنرهاي معاصر

نمايشگاههاي انفرادي:

1377 نگارخانه هنر ايران ، 1383 شرکت در برنامه آواي ايراني شبکه چهار ، 1384 شرکت در نمايشگاه بنياد حافظان فرهنگ و هنر ايران و دريافت لوح تقدير

1385 نگارخانه والي

جوايز:

1372 منتخب جشنواره خوشنويسي تهران ، 1379 منتخب جشنواره خوشنويسي امام علي و دريافت ديپلم افتخار ، 1381 منتخب دومين جشنواره خوشنويسي جهان اسلام ، 1381 منتخب جشنواره خوشنويسي کيش

31. ازهار شركاء

متولد 1344 كاظمين

ممتاز 1366

اساتيد: جهانگيرنظام‌العلماء- عباس اخوين

تدريس در انجمن خوشنويسان ايران از سال 1369

دريافت مدرك درجه هنري 1/2 از وزارت ارشاد اسلامي سال 1385- مدرك فوق ممتاز سال 1386

مدير مسئول آوزشگاه پيشگامان هنر- عضو مجمع نمايندگان خوشنويسان ايران

عضو مصححين اوراق امتحاني انجمن خوشنويسان ايران و دبير گروه مصححين

داور اردوهاي كشوري مراكز تربيت معلم و دانشسراها- دبير آموزش وپرورش منطقه 8 تهران

مدرس مراكز تربيت معلم وآموزش ضمن خدمت تهران

كسب عنوان‌هاي برگزيده در:

اولين جشنواره خوشنويسي بانوان كشور، كرمانشاه- نفر سوم جشنواره طريق جاويد آبان 1378-برگزيده نمايشگاه روز زن در موزه ميرعماد كاخ سعدآباد، مرداد 1382- نفر هفتم جشنواره طريق جاويد اسفند 1382

برگزيده جشنواره بين‌المللي خوشنويسان كشورهاي اسلامي- تكريم توسط رياست محترم جمهوري درهمايش بانوان قرآن پژوه 1383

نمايشگاههاي انفرادي: نگارخانه تهران 1373- نگارخانه انديشه 1374- خانه فرهنگ كوثر1374- دانشگاه الزهرا

نمايشگاههاي گروهي: اولين جشنواره خوشنويسيبانوان كشور، موزه رضاعباسي1372- كنگره جهاني زن، تبريز- كنگره خواجوي كرماني كرمان 1370- اولين جشنواره خوشنويسي بانوان كشور در كرمانشاه، ارشاد اسلامي 1378- جشنواره طريق جاويد، دانشگاه تهران 1378

جشنواره انتظار، فرهنگسراي اسباران 1378، جشنواره بين‌المللي خوشنويسي جهان اسلام، موزه هنرهاي معاصر1375 نمايشگاه قرآن شهرري 1379- شركت در همايش نگارش قرآن مجيد 1379- دومين جشنواره بين‌المللي خوشنويسي جهان اسلام 1379 به مناسبت روز زن، موزه ميرعماد كاخ سعدآباد 1382- بزرگداشت حافظ نگارخانه آثار مهر 1382-

جشنواره فرهنگي هنري امام رضا، تهران 1382- جشنواره طريق جاويد، دانشگاه تهران 1382- تكريم امام علي (ع)، موزه امام علي (ع) 1380- جشنواره خوشنويسي، كيش1381 جشنواره خوشنويسي رضوي،‌ يزد 1385-نمايشگاه بزرگ فرهنگ عاشورا،‌تهران 1385- بانوان قرآني، نگارخانه شمس 1385

گروهي بانوان در نگاخانه آثار 1382- اولين نمايشگاه هنرهاي تجسمي بانوان فرهنگسراي نياوران 1379- دومين همايش بانوان قرآن پژوه كويت،ارديبهشت 83- اولين و دومين نمايشگاه هنري بانوان قرآن پژوه،‌موزه ملي قرآم كريم 1384 و 1385

آثار به چاپ رسيده:

خوشنويسي سه سوره از قرآن مجيد‌ (سوره حمد، بقره و آل‌عمران) به خط نستعليق (493آيه) خوشنويسي ترجمه دعاي كميل- خوشنويسي ترجمه كتاب مفاتيح‌الغيب- جزوه آموزشي در زمينه خط تحريري

32. فريبا مقصودي

متولد 1340 كرمانشاه

ممتاز 1363

اساتيد: ابوالفضل عطوفي كرمانشاهي- عبدالله جواري كرمانشاهي- معين‌ الكتاب اصفهاني

غلامحسين اميرخاني- آيت الله سيد مرتضي نجومي

تدريس در انجمن خوشنويسان ايران از سال 1362 تا 1380

نمايشگاه انفرادي شوق مرور، موزه امام علي 1387

شركت در چندين نمايشگاه گروهي در داخل و خارج از كشور

دريافت لوح تقدير از ريئس جمهور در پنجمين نمايشگاه بين‌المللي قرآن كريم 1376 بعنوان خادم القرآن

دريافت لوح تقدير از رياست شوراي تشخيص مصلحت نظام در ششمين همايش بانوان قرآن پژوه 1387- اجازه كتابت از استادان نامدار جهان اسلام- داراي گواهينامه استادي- توفيق 3 بار كتابت قرآن كريم

كتابت: شاهنامه فردوسي- ديوان حافظ شيرازي- ديوان سيد يعقوب ماهيدشتي كرمانشاهي- ديوان پرتو كرمانشاهي- بخشي از ديوان پروين اعتصامي- شرح زيارت عاشورا در هزار صحفه- خطبه‌هاي حضرت زهرا (س) ديوان وحدت كرمانشاهمناجات حضرت علي (ع)-رباعيات خيام- بوستان و گلستان سعدي

33. زينت قاجار دولو

متولد 1317 تهران

ممتاز 1362

اساتيد: ابوالحسن محصص، غلامحسين اميرخاني

تدريس در انجمن خوشنويسان ايران از سال 1360

دبير هنر در آموزش وپرورش از سال 1348 تا 1377

شركت در بيش از 100 نمايشگاه گروهي از جمله: بين‌المللي قرآن كريم- آثار بانوان و...

چندين نمايشگاه انفرادي در داخل و خارج از كشور

همكاري با: آستان قدس رضوي، ارشاد اسلامي، صداوسيماي جمهوري اسلامي، شهرداري، انجمن زنان، حوزه هنري و...

كتابت قرآن كريم- كتابت بخشي از ديوان پروين اعتصامي

بركزيده در چندين مسابقه و جشنواره از سال 1362

تكريم شده در همايش بانوان قرآن پژوه و دريافت لوح‌ تقدير از رئيس جمهوري

آشنايي باهنرهاي تجسمي ديگر: نقاشي، تذهيب، گل و مرغ، تشعير و ترصيع

منابع :

- عذرا عقیقی بخشایش / زنان خوشنویس انتشارات کلهر

- مهدی بیانی / احوال و آثار خوش نویسان – نستعلیق نویسان انتشارات دانشگاه تهران

- حوریه سعیدی/ زن در تاریخ معاصر ایران – نشریه الکترونیکی زنان /موسسه مطالعات تاریخ معاصرایران

- حبیب الله فضائلی / اطلس خط

- ایرج کابلی / درست نویسی خط فارسی


*عضو هیات علمی دانشگاه شهید چمران اهواز

نظرات بینندگان
غیر قابل انتشار: ۰
انتشار یافته: ۲
محمود میرزایی
|
Iran, Islamic Republic of
|
۱۲:۲۹ - ۱۳۹۳/۰۷/۲۹
0
1
از اینکه به هنر خوشنویسی توجه داشته اید نهایت تشکر را از سخن دارم.
محمدرضا ابوالحسنی
|
Iran, Islamic Republic of
|
۱۲:۰۵ - ۱۳۹۳/۰۸/۰۵
0
1
تشکر از سخن آنلاین که به هنرمهجور خوشنویسی توجه نموده و از نویسنده ممقاله که بخش اعظمی از سئوالات تحقیق منو پاسخ داده است
برچسب ها: خوشنویس ، زنان ، خط ، خطاطی
ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر: