به روز شده در: ۲۵ اسفند ۱۳۹۳ - ۲۲:۰۷
کد خبر: ۵۴۱۸
تاریخ انتشار: ۲۶ دی ۱۳۹۲ - ۱۵:۱۱
printنسخه چاپی
sendارسال به دوستان
پیشرفت علمی کشور و قرار گرفتن در میان 20 کشور اول جهانی از نظر توسعه علمی, موضوع روند ارزشیابی علمی و نفاوری را به موضوعی قابل تبدیل کرده است. در گفتگوی پیش رو با دکتر شعبان الهی, عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس و دانشیار مدیریت فناوری اطلاعات و سیاستگذاری علم و فناوری به بحث فرآیند ارزشیابی توسعه علم و فناوری در کشور پرداخته ایم که در ذیل از نظر شما می گذرد.


گروه علمی- فناوری سخن آنلاین: پیشرفت علمی کشور و قرار گرفتن در میان 20 کشور اول جهانی از نظر توسعه علمی, موضوع روند ارزشیابی علمی و نفاوری را به موضوعی قابل تبدیل کرده است. در گفت و گوی پیش روی سخن آنلاین با دکتر شعبان الهی, عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس و دانشیار مدیریت فناوری اطلاعات و سیاستگذاری علم و فناوری به بحث فرآیند ارزشیابی توسعه علم و فناوری در کشور پرداخته ایم که در ذیل از نظر شما می گذرد.

سخن آنلاین: طی چند سال اخیر مرتب عنوان می­شود که کشور از نظرعلمی و فناوری پیشرفت کرده و سال گذشته عنوان شد که رتبه علمی کشور در منطقه اول و در دنیا در میان 20 کشور اول قرار گرفت. نظام ارزشیابی توسعه علمی در کشور چگونه است؟ بر چه اساسی این رتبه بندی اعلام می شود؟

با حمد و سپاس خداوند علیم و حکیم، هدف از ارزشیابی توسعه علم وفناوری، شناسایی نقاط قوت، ضعف، چالش­ها و تهدیدها و فرصت­های توسعه علم و فناوری می­باشد. ارزشیابی توسعه علم، فناوری و نوآوری با استفاده از شاخص­های مختلف انجام می شود. شاخص های ارزشیابی توسعه علم، فناوری و نوآوری توسط موسسه های بین المللی ازجمله سازمان ملل، بانک جهانی، سازمان همکاری اقتصادی توسعه و سایر سازمان­ها در این زمینه ارایه می­شود و کشورها را بر مبنای این شاخص­ها ارزشیابی می­کنند و هر کشور نیز برای ارزشیابی توسعه علم، فناوری و نوآوری خود نیز از این شاخص­ها و شاخص­های اختصاصی خود استفاده می­کند.

پایگاه استنادی اسکوپوس یکی از پایگاه­هایی است که تعداد مقاله­های علمی کشورهای جهان را اعلام می­کند. این که عنوان می شود رتبه تولید علم ایران در منطقه اول و رتبه 16 را در جهان به خود اختصاص داده است برمبنای آمار تولید تعداد مقاله­های علمی کشورایران است که در پایگاه استنادی اسکوپوس نمایه شده است. این آمار نشان می­دهد که جمهوری اسلامی ایران در توسعه علمی رشد زیادی داشته است. توسعه علمی گامی اساسی و مهم برای پیشرفت کشور است. علاوه بر تعداد مقاله باید به شاخص­های کیفیت مقاله های علمی نیز توجه داشت.

اسکوپوس فقط براساس تعداد مقاله­های تولید شده این رتبه بندی را انجام داده می­دهد لذا می­توان گفت که رتبه بندی کاملی برای ارزشیابی توسعه علم و فناوری نیست. چون توسعه علمی و فناوری ابعاد مختلفی دارد که مجموعه این موارد را اگر بخواهیم به صورت کامل مطرح کنیم، عنوان "نظام ملی نوآوری" مطرح می شود که باید پیشرفت علم و فناوری را در قالب این نظام به صورت سیستمی مورد ارزشیابی قرار داد که در آن علاوه بر شاخص های مربوط به تولید علم، شاخص­های فناوری و تبدیل علم به عمل را نیز داشته باشیم. نکته مهم این است که از علمی که تولید می شود چه مقدار تبدیل به فناوری شده و این فناوری چه مقدار از مسائل و مشکلات کشور را حل می­کند.

علاوه بر این نهادهایی در این نظام ملی نوآوری باید باهم تعامل و همکاری داشته باشند. میزان آمادگی و همکاری نهادها در بخش دولتی و خصوصی در نظام ملی نوآوری مهم است تا توسعه علم و فناوری در راستای حل مسائل و مشکلات جامعه صورت گیرد و به پیشرفت اقتصادی، سیاسی و فرهنگی کشور کمک کند.

همچنین درنظام ملی نوآوری باید سیاست های اقتصادی، بازرگانی و فرهنگی با سیاست توسعه علمی و فناوری هم راستا باشد و از توسعه علم و فناوری و تجاری­سازی علم در عمل حمایت شود. در غیر این صورت کشور بهره زیادی را نمی­تواند از توسعه علمی ببرد.

سخن آنلاین: الان تولید مستندات علمی که مقالات علمی بین المللی یکی از آنهاست، شاخصی است که سازمان های بین المللی براساس آن، رتبه بندی کشورها را انجام می دهند؟

در جهان تعدادی موسسه و سازمان با ایجاد نظام ارزشیابی علم و فناوری و نوآوری و پایگاه­های لازم رتبه بندی علمی و فناوری کشورها را انجام می­دهند. هر موسسه­ای بخواهد رتبه بندی علم و فناوری و نوآوری کشورها را انجام دهد باید در پایگاه خود داده­ها و آمار علم و فناوری و نوآوری آن کشور­ها را داشته باشد. جمهوری اسلامی ایران نیز پایگاه استنادی علوم جهان اسلام را ایجاد کرده و جهاد دانشگاهی نیز مقاله­های علمی کشور را نمایه می­کند.

همانطور که گفته شد پایگاه استنادی اسکوپوس یکی از پایگاه­هایی است که غالب مقاله­های علمی کشورهای جهان و کشورایران را نمایه می­کند و بر این اساس آمار تولید تعداد مقاله­های علمی نمایه شده کشورها در این پایگاه و همچنین رتبه کشور ایران را درمقایسه با سایر کشورها از لحاظ تعداد مقاله­های علمی اعلام می­کند.

سخن آنلاین: پس تولیدات علمی یا این شاخص نمی تواند معیار دقیقی برای پیشرفت علمی کشور باشد؟

تعداد مقاله­های علمی یا به عبارت بهتر تعداد مقاله­های علمی در هر یک میلیون نفر جمعیت می­تواند شاخصی برای پیشرفت علمی کشورباشد. برای میزان پیشرفت فناوری و میزان پیشرفت نوآوری شاخص­های دیگری نیزلازم است.

سخن آنلاین: این نظام ملی نوآوری که گفتید، سندی برایش تدوین شده است؟

در حقیقت نظام ملی نوآوری همان طور که از اسمش پیداست چون در سطح ملی هست گسترده است و به صورت سیستمی شامل نهادهای مختلف کشور در بخش­های دولتی، خصوصی و دانشگاه­ها و موسسات پژوهشی را برای پژوهش، تولید علم و فناوری و تجاری ­سازی می­شود. لذا اسناد آن در قالب اسناد کلان بالادستی و برنامه­های عملیاتی سازمان ها مطرح می شود. نظام ملی نوآوری در برنامه های توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور نمود پیدا می کند. به عنوان نمونه برنامه چهارم توسعه کشورمان مبتنی بر دانایی بود و در برنامه پنجم توسعه هم به همین نحو این نگاه وجود دارد. در حقیقت نگاهی از منظر نظام ملی نوآوری داشت. سند چشم­انداز توسعه جمهوری اسلامی ایران، نقشه جامع علمی کشور، برنامه­های توسعه و سیاست­های ابلاغی مقام معظم رهبری به عنوان اسناد بالادستی هستند که می تواند مبنایی برای نظام ملی نوآوری باشند. سند­های نظام­های نوآوری بخش­ها و سندهای ستادهای توسعه فناوری­های کلیدی و بسته­های اجرایی وزارتخانه­ها می­تواند با ارائه راهکارهایی درتحقق عملی نظام ملی نوآوری کمک کند. نکته مهم این است که این اسناد در نظام ملی نوآوری با هم هماهنگ باشند و نگاشت نهادی علم و فناوری کشور و تقسیم کار ملی در این زمینه به صورت شفاف صورت گیرد تا قطعات پازل مختلف نظام ملی نوآوری به صورت سیستمی هم­افزا عمل کنند.

همان طور که می دانید نه سند جامع علمی کشور و نه مستندات علمی هنوز خودش را در جریان عادی دانشگاه­های کشور و صنعت ما نشان نداده است، باوجود اینکه در منطقه اول هستیم ولی در بسیاری از فناوری­ها وارد کننده هستیم. آیا این به این معنی است که هنوز دراین حوزه تولید علم در خدمت فناوری قرار نگرفته است. علتش چه می تواند باشد؟

وقتی که ما خود بحث تولید علم و بحث تبدیل علم به فناوری را مطرح می کنیم و این فناوری را برای حل مسائل و مشکلات جامعه مطرح می کنیم، حلقه تولید علم فقط یک بخش از این نظام است و البته در حقیقت پایه ای ترین بخش هست. یعنی کشورهای دیگر از جمله کشورهایی که توسعه پیدا کرده­اند تعداد اندکی از آنها فقط از تولید علم شروع کرده­اند. یعنی بعضی ها هم تولید علم داشتند و هم انتقال فناوری را داشتند. مثل ژاپن و چین که بیشتر از الگوی انتقال فناوری استفاده کرده­اند. یعنی لزوما ابتدا از تولید علم شروع نکرده­اند وبیشتر از انتقال فناوری شروع کرده­اند. بعضی از اندیشمندان در سطح بین­المللی معتقد هستند که راه توسعه کشورهای در حال توسعه از طریق "انتقال فناوری" است، این راه کوتاه­تر از این است که با پژوهش به تولید علم و دانش رسید و این علم و دانش را به فناوری تبدیل کرد ودر جهت حل مشکلات و توسعه کشور بکار برد. ولی کشورهایی که به عنوان کشورهای جهان اول مطرح هستند این روند را دارند. اول تولید علم بعد تبدیل آن به فناوری و از این طریق مشکلاتشان را حل می کنند. البته از همان ابتدا که می خواهند مساله خود را تعریف کنند از نیازی که در جامعه وجود دارد می­گیرند. کشورهای مثل آلمان وآمریکا بیشتر به این سبک عمل می کنند.

کشور ایران در بین کشورهای در حال توسعه جزو کشورهایی است که بیشتر از تولید علم و دانش شروع کرده این خودش می تواند یک مزیتی برای کشور باشد. مخصوصا کشوری که در حال تحریم هست و همه فناوری­ها را اجازه نمی­دهند منتقل شود. لذا این روش می­تواند الگوی خیلی خوبی باشد برای سایر کشورهای در حال توسعه که شرایطی مثل کشور ما را دارند و اتفاقا پایه ای ترین بخش همین بخش تولید علم ودانش است. انتقال فناوری شاید از لحاظ زمانی کوتاه مدت­ترباشد ولی از لحاظ اهمیتی که دارد بخش اول یعنی تولید علم و دانش اهمیت بیشتری را دارد.

اگر از راه پژوهش، تولید علم، فناوری و تجاری­سازی عمل کنیم. یعنی علم را با عمل پیوند دهیم، در این صورت پیشرفت کشور بیمه می شود و امکان ایجاد اختراعات و نوآوری­های منحصر به فرد فراهم می­شود. مقام معظم رهبری هم تاکید داشتند در خصوص بحث جنبش نرم افزاری و بحث توسعه علمی کشور. از این جهت حرکت خوبی هم صورت گرفته است. مجموعه کسانی که در این زمینه دست اندر کار بودند به سرعت خیلی زیادی جایگاه کشور را بالا بردند و در منطقه جایگاه اول را پیدا کردیم از این جهت که ما به یک کلید موفقیتی در این نظام ملی نوآوری دست پیدا کردیم که کلید اساسی است. همان گونه که در بخش دفاع پیشرفت­های چشم گیری در تولید فناوری و صنایع دفاعی حاصل شده است، در سایر بخش­ها نیزلازم است از این علم و دانشی که تولید شده در عمل بیشترمورد استفاده قرار گیرد. در قسمت تبدیل به فناوری هم از دانشی که خودمان در کشور تولید کردیم و هم از دانشی که در سطح بین المللی تولید می شود باید بتوانیم استفاده کنیم.

سهمی را که ایران از تولید علم جهان دارد در حدود دو درصد است لذا ما باید این ظرفیت را داشته باشیم که از دانشی که تولید می شود و در پایگاه های بین المللی و در مجلات معتبر در دسترس قرار می گیرد، استفاده کنیم. هم علم خودمان را تبدیل به فناوری کنیم و هم علمی که در جاهای دیگر منتشر می­شود و در دسترس قرار می گیرد، از مجموعه این ها استفاده کنیم. نکته ای که در این میان وجود دارد این است که علمی که دیگران تولید می کنند، همه اش در دسترس ما نیست. در یکسری موارد است که به صورت محرمانه نیست و عمومی است می توانیم دسترسی داشته باشیم ولی علومی که محرمانه است و یک مزیت رقابتی محسوب می شود به آنها دسترسی نداریم لذا باید در آن زمینه ها خودمان تولید علم داشته باشیم. مثلا در زمینه فناوری هایی که به عنوان فناوری های برتر یا "های تک" مطرح هستند، باید این سمت و سو را دنبال کنیم. کشور در مجموع با توجه به حمایت هایی که رهبر معظم انقلاب و فعالیت کسانی که دست­اندرکاران تولید علم بودند در این قسمت حرکت خوبی داشته و جای خوشحالی است.

نیاز جدی کشور این است که کیفیت علم تولیدی هم ارزشیابی شود. در حقیقت علمی تولید شود که مسئله اش از جامعه آمده باشد. اگر ما علمی را تولید کنیم که مسئله اش از جامعه آمده در آن صورت تبدیل علم به فناوری و محصول راحت­تر می شود. ولی اگر مسئله ای را تعریف کنیم که مسئله کشور ما نباشد، در این صورت تبدیل آن علم به فناوری خیلی سخت خواهد بود. باتوجه به تجربه ای که داریم توصیه­ام این است که کسانی که در حوزه تولید علم کار می کنند، مسائل پژوهش پیرامون مسائلی باشد که در جامعه ما وجود دارد.

سخن آنلاین: در زمینه ارتباط صنعت و دانشگاه مسئله تولید علم باید از جامعه بیاید. حالا صنعت یک بخشی از آن است. صنایع مختلفی می توانیم داشته باشیم. ولی این صنایع ارتباطشان با دانشگاه ها زیاد نیست در حالی که ما در عرصه تولید علم هستیم ولی هنوز نتوانسته ایم جایگاهی شایسته ای در تبدیل علم به صنعت داشته باشیم. چرا هنوز ارتباط بین دانشگاه و صنعت خوب برقرار نشده است؟

ارتباط دانشگاه و صنعت یک زیر مجموعه­ای از ارتباط دانشگاه و جامعه محسوب می­شود. وقتی تقویت ارتباط دانشگاه و جامعه مطرح می­شود یعنی دانشگاه در خصوص مسایل جامعه پژوهش کند یعنی پژوهش درخصوص مسایل و مشکلات اقتصادی، صنعتی، تجاری، سیاسی و فرهنگی و توسعه فناوری­های راهبردی کشور انجام شود. همچنین دانشگاه نیروی انسانی با کیفیت، خلاق، کارآفرین متناسب با نیازهای بخش­های مختلف جامعه تربیت کرده و تعداد جذب دانش آموختگان متخصص در بخشهای مختلف جامعه از جمله در بخش صنعت افزایش یابد.

اینجا چند مسئله هست که در این زمینه دخیل هستند و نیاز به توجه دارند تا ار تباط تقویت شود. یکی سیاست­های صنعتی، تجاری، اقتصادی و علمی و فناوری در عمل باید با هم هماهنگ شوند، اینها باید باهم هم­راستا باشند و همدیگر را تقویت کنند. ما وقتی در بخش خود صنعت کارخانه را به صورت کلید در دست وارد کنیم در ان صورت نیاز به دانش و فناوری شکل نخواهد گرفت. در حقیقت ما محصول را وارد کردیم. یعنی توجه و تاکیدمان بر محصول هست. در صورتی که حتی اگر کارخانه را وارد می کنیم با هدف انتقال فناوری وارد کنیم می بینیم نگاهمان متفاوت می شود. وقتی معنای صنعت مطرح می شود یعنی کل اجزای نظام نوآوری بخشی باید محقق شود تا یک صنعت رونق بگیرد. چون ما همان طور که نظام ملی نوآوری داریم نظام ملی نوآوری بخشی را داریم. یعنی اگر بخواهیم هر صنعت توسعه پیدا کند باید اجزای آن را به صورت یک نظام درارتباط با هم ببینیم. در آن صورت صنعت نیازها و مشکلات خود را به دانشگاه ارجاع می­دهد دانشگاه نیروی انسانی با کیفیت، خلاق، کارآفرین متناسب با نیازصنعت تربیت می­کند و پژوهش­ها را نیز پیرامون مسایل صنعت انجام می­دهد. در این صورت صنعت منتظر و مشتاق علم و دانش حاصل از پژوهش است

اگر که با این صورت باشد می بینیم که صنعت ما از همان ابتدا نیاز به دانش دارد در حقیقت صنعت ما دنبال دانش می آید دنبال کسی که تولید دانش می کند می آید. ولی الان صنعت ما، آن بخش هایی که به صورت کارخانه وارد می شوند اصلا نیازی به این دانش ندارد. آن صنعت کسی را می خواهد که تعمیرکاری بلد باشد. دیگر نه نیازی به تولید دانش دارد و نه نیازی به فناوری. نهایتا تعمیرکار می خواهد که تعمیر هم براساس قراردادهایی است که در بعضی از موارد به عهده خود شرکت وارد کننده است. یعنی از همان کشوری که وارد کننده بوده، قرارداد ترمیم و نگه داری بسته می­شود. حالا به خاطر تحریم هایی که شده ترمیم و نگه داری آن داخلی شده است. لذا اگر بخواهد این ارتباط برقرار شود دوباره باید در قالب آن نظام نوآوری باشد که بخش های مختلف مثل بخش ICT که می­تواند در کشور مطرح باشد در قالب نظام نوآوری بخشی اجزایش را باهم ببینیم. در آن صورت است که می تواند ارتباط صنعت و دانشگاه برقرار شود. الان وقتی که دانشگاه و صنعت مطرح می شود، صنعت را فقط کارخانه می بینیم و دانشگاه را هم تولید کننده علم. در این صورت دره عمیقی بین اینها شکل می گیرد. برای رفع این فاصله هم نگاه صنعت باید متفاوت شود و هم نگاه دانشگاه. از آن طرف یکسری نهادهای دیگری باید بین دانشگاه و صنعت واسط باشند مثل مراکز رشد و پارک های علم و فناوری. بعداز پارک های علم و فناوری، شهرک های صنعتی مطرح می شود این مراکز باید بین دانشگاه و صنعت قرار بگیرد تا ارتباط برقرار شود آن هم در صورتی است که سیاست های اقتصادی و بازرگانی از این روند حمایت کند و هم راستا باشند. اگر هم راستا نباشند صنعت ضرورتی برای این رابطه نمی بیند. آن بخش از جامعه ای که ما اسم آن را کارخانه می گذاریم ضرورتی احساس نمی کند که با دانشگاه و حتی با نهادهای دانش بنیان، پارک های علم و فناوری و شرکت هایی که در اینجا مستقر هستند ارتباط برقرار کند.

الان این تحریم های اخیر باعث کاهش اتکا به درآمدهای نفتی و تعدیل سیاست های واردات شده و باعث شده که تولید داخلی حمایت شود. ما قبلا می گفتیم حمایت از تولید داخل، با بیان که حمایت صورت نمی گیرد. باید در عمل حمایت کرد. برای اینکه در عمل حمایت صورت بگیرد باید این سیاست های اقتصادی و تجاری ما باید هم راستا و هماهنگ باشد. ولی به این صورت که صرفا به صورت تشریفاتی، تعریفی از نخبه کنیم با اینها که از تولید علم، حمایت واقعی صورت نمی گیرد.

اینکه کشورهای جهان اول نخبگان ما را جذب کرده و می برند. باید ببینیم که آنجا چه جاذبه هایی برای نخبه دارد. آیا جاذبه آنجا صرفا این است که دولت به آنها پول می­دهد؟ نه جاذبه این است که در حقیقت جامعه به آنها احتیاج دارد. در حقیقت جامعه آنجا قدر دانشمند و نخبه را می داند. یعنی آن کسی که بازرگان، تاجر، صنعت­گر و هر حرفه دیگر، برای اینکه کارش رونق بگیرد و شرکت یا سازمانش دوام داشته باشد باید نوآوری و خلاقیت داشته باشد. نوآوری و خلاقیت بخواهد داشته باشد باید برود سراغ کسی که علم این کار را دارد. لذا جایگاه کسی که دانشمند یا نخبه هست در آن کشور بالا می­رود.

سخن آنلاین: پس ما نیازمند اصلاح نگرش جامعه به سمت علمی نگاه کردن هستیم؟ چون جامعه به کار خودش به صورت علمی نگاه نمی کند و دنبال نوآوری نیست از تولیدات دانشگاه هم استفاده نمی­کند؟

اصلا جامعه ما به تولیدات علمی احساس نیاز نمی کند. وقتی که جامعه به تولیدات علمی احساس نیاز کند، ارتباط بین دانشگاه و صنعت برقرار می شود.

سخن آنلاین: چرا احساس نیاز نمی کند؟

یکی از دلایلش می تواند این باشد که تا وقتی که نگاه اداره کشور به درآمدهای ارزی ناشی از نفت و مواداولیه (معدنی) است، آن نظام شکل نمی گیرد. در صورتی که این درآمدها می تواند برای تقویت نظام ملی نوآوری به عنوان پشتوانه باشد. نه اینکه نظام ملی نوآوری را دچار خدشه کند و جلوی رشد و پیشرفت کشور را بگیرد. عدم شکل گیری رقابت در بازارهای داخلی یکی از دلایلش است. خود رقابت یکی از عوامل برانگیزاننده و محرک در این زمینه هست. نکته دیگر اینکه وقتی که ما واردات بی رویه داشته باشیم براساس درآمدی که حاصل از فروش مواد معدنی و نفت هست، زمینه رقابت از بین می رود.

یعنی وقتی که ما از درآمد نفت یک محصول وارد می کنیم دچار مشکل خواهیم بود. اگر که ما رقابت را براساس درآمد حاصل از تولید داشته باشیم درست است. الان هر کدام از صنایع را که نگاه کنیم، می بینیم که این وضعیت است. مثلا منسوجات و حتی خودرو، اصلا رقابتی به وجود نمی آید. ولی اگر که ما حتی بخواهیم رقابت را در قبال محصولات وارداتی داشته باشیم می بینیم که هر کسی به راحتی نمی تواند واردات انجام دهد. لذا اینجا رقابت به مفهوم واقعی شکل می گیرد. ولی وقتی قرار شد که مثلا تولید کارخانجات نساجی یا حتی محصولات کشاورزی را وارد کنیم. تولید داخلی ورشکست شده و کل بازارش را از دست می دهد. این مساله نه به خاطر کیفیت محصولات داخلی، بلکه به خاطر واردات حاصل از درآمد نفت است که دچار مشکل و وابستگی بیشتر به خارج می شویم. اگر کشورهای نظیر ژاپن، چین و هند را در نظر بگیریم، اینها به این شکلی که ما با این مشکلات مواجه شدیم آنها مواجه نشدند. یکی از دلایل آن بود که آن چیزی که تعادل واردات و صادرات آنجا را فراهم می کرد و از آن طرف برای بقای شرکت نیاز بود، آنها را مجبور می­کرد که درآمدشان را از بازار تامین کنند لذا مجبور بودند که هم نیاز داخلی را فراهم کند و هم نیاز کشورهای دیگر را. برای همین سعی می کرد کالایی را در حد استاندارد بین المللی تولید کند.

وقتی نظام ملی نوآوری مطرح می شود متخصصین اقتصادی، سیاسی، علمی و فناوری و حتی اجتماعی باید در ارتباط باهم باشند تا این نظام به صورت سیستمی و هماهنگ جلو رود. یعنی اگر که آنها برای خودشان یک ایده دیگری داشته باشند و کسانی که متخصصین تجارت هستند یک ایده دیگر در عمل به توسعه و پیشرفت کشور کمک نمی­کند.

سخن آنلاین: یعنی همه اجزای سیاست گذاری باید با هم هماهنگ باشند تا تولید علم در جهت پیشرفت کشور قرار بگیرد. برای سنجش و ارزیابی توسعه و فناوری در کشور نظامی وجود دارد؟

در زمینه ارزیابی علم و فناوری این کار را معاونت علم و فناوری از سال 88 انجام داده که 364 موضوع علمی مورد ارزیابی قرار گرفت و این کار عمدتا از طریق انجمن های علمی و سایر نهادها صورت گرفته است که گزارش های آن منتشر شده است. اینها در زمینه های مختلف هست مثلا در زمینه ارزش و معرفت که انجمن های حوزه علمیه انجام داده اند. رشته های علوم پزشکی، علوم انسانی، علوم پایه، علوم فنی مهندسی و علوم کشاورزی این ها برای سنجش موضوعات علمی که روندشان در کشور چگونه بوده و در مقایسه با کشورهایی که در سند چشم انداز مطرح شده چه وضعیتی داریم. با یک یا دو کشور پیشرفته در سطح بین الملی هم مقایسه شده است. مثلا نانوفناوری را انجمن مربوطه مقایسه کرده و ارزیابی انجام داده، ممیزی را انجام داده که روندش چه بوده، بعد در مقایسه با کشورهای حوزه چشم انداز 1404 و در ارتباط یک یا دو کشور پیشرفته مقایسه کرده که چه جایگاهی داریم. چون اگر ما بخواهیم صبر کنیم که تا افق 1404 ببینیم که به آنجا رسیدیم یا نه، آن زمان دیگر دیر شده است.

سخن آنلاین: پس یک نظام ارزیابی فناوری در کنار یک نظام ارزیابی علمی وجود دارد؟ یعنی ما فناوری هایمان را هم نسبت به افقی که باید باشیم و کشورهایی که در سند چشم انداز قید شده، باید مورد سنجش قرار می دهیم؟

بله. البته برخی از آنها در حال حاضر مورد سنجش قرار می گیرند. کاری دیگری را که الان مقامات علمی فناوری با همکاری مرکز آمار انجام می دهند، ارزشیابی علمی و فناوری است که باید برمبنای شاخصهای مشخص صورت بگیرد. در سال گذشته براساس تفاهم نامه ای که با مرکز آمار منعقد شده، آنها بحث ارزشیابی نظام علمی فناوری و نوآوری را مد نظر قرار دادند. بر این اساس تعداد 21 شاخص تعریف شد. چون هر شاخص خودش یکسری معیارها دارد. معیارهایش تعریف شده و برای هر شاخصی شناسنامه تعیین شده است. این شاخصها با مبنای علمی و ملاحظات بومی طراحی شده است. از یک جهت یکسری شاخص با شاخص های بین المللی همسان هست. یکسری شاخص های اختصاصی خودمان است. که اینها عمدتا مستخرج شده از نقشه جامع علمی کشور و شاخص های در سطح بین المللی هستند. بعد با دستگاه های اجرایی هماهنگی صورت گرفته تا داده­های مربوط به این 21 شاخص جمع آوری شود تا یک ارزیابی از نظام نوآوری داشته باشیم. مثلا چند شاخص در زمینه علم­سنجی و سنجش فناوری تا در خصوص اثرات این فناوری­ها نتایجی داشته باشیم. امیدواریم که در سال جاری بتوانیم، داده های لازم و متقن را برای ارزشیابی توسعه علم و فناوری و نوآوری در سطح ملی بدست بیاوریم.

سخن آنلاین: چرا بحث ارزشیابی علم و فناوری در کشور هنوز در فضای دانشگاهی به دقت منعکس نمی شود؟ یعنی فضای دانشگاهی ما علی رغم اینکه اتفاقات در آن می افتد خودش، خودش را در آیینه این چیزها نمی بیند؟ مثلا دانشگاه های مختلف فضای علمی به صورت جزیره ای وجود دارد ولی یک چیزی که همه اینها را مرتبط کند و اطلاع رسانی تحقیقات علمی انجام شود و در حوزه علمی از این تحقیقات استفاده شود، در کشور جا نیفتاده است. در سطح کشور آمارهایی داده می شود در نهادهای مربوطه که اینقدر پیشرفت، توسعه علمی و مقاله علمی تولید کردیم ولی در فضای دانشگاهی این منعکس نمی شود یا حداقل چیزی که ما در فضای دانشگاهی می بینیم این است که فضای دانشگاهی خودش را در آیینه این چیزها نمی بیند. چرا این اتفاق نیفتاده؟ نهاد خاصی متولی آن بوده؟

بالاخره یک نقشه جامع علمی کشور داریم. این نقشه جامع علمی کشور یک برنامه استراتژیک در سطح عالی است. این باید در قالب بخش های مختلف ترجمه شود. مثلا در زمینه بخش سلامت، کشاورزی و صنعت. لذا این ها هرکدام باید در راستای نقشه جامع علمی کشور که یک سند بالا دستی هست و به نوعی یک آینده نگاری برای کشور است، عملیاتی شود. اگر این نقشه عملیاتی شود، آن وقت مشخص می شود که وزارت کشاورزی برنامه و نقشه اش هم راستا با نقشه جامع علمی کشور هست یا نه. مثلا وزارت صنعت، معدن و تجارت در این راستا وظیفه اش چه چیزی است؟ و سایر بخش­ها. الان بخشهایی مثلا وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی سعی کرده که نقشه سلامت را در راستای نقشه جامع علمی کشور تدوین کند. مثلا وزارت تعاون یک کاری را در این زمینه انجام داده بود. نیاز است که نقشه جامع علمی کشور در بخش­های مختلف تهیه شود تا عملیاتی شود. الان نقشه در سطح بالاتری وجود دارد و دستگاه ها هم دارند کار جاری خودشان را انجام می دهند. باید ارتباط بین اینها برقرار شود. یکی از چیزهایی که می تواند ارتباط برقرار کند تهیه یک نقشه در هر کدام از این بخش ها است. نکته دیگر این است که ما باز در آن نقشه با توجه به اینکه سطحش خیلی کلان هست به صورت عملیاتی نیاز داریم که مثلا مشخص کنیم که چه فناوری هایی را در بخش های مختلف می خواهیم تا 5 سال آینده به آن برسیم. اگر این نقشه های درون بخشی تهیه شود در آن صورت مشخص می شود که هرکدام از بخش­های مختلف اقتصادی، فرهنگی و صنعتی ما چه فناوری هایی را نیاز دارند. وقتی که این نیاز مشخص باشد آن وقت می تواند به دانشگاه ها ماموریت های لازم در راستای سیاستهای علمی و فناوری فرابخشی و بخشی داده شود.

سخن آنلاین: الان این اتفاق نیفتاده؟

تا آنجا که من اطلاع دارم چنین چیزی اتفاق نیفتاده که مشخص باشد در این بخش این فناوری ها را نیاز داریم مثلا تا 5 سال آینده در این فناوری ها باید به اینجا برسیم و به این دانش ها و پژوهش ها نیاز داریم.

سخن آنلاین: متولی این شورای انقلاب فرهنگی است یا نه نهادهای دیگر هستند؟

اینجا شورای عالی انقلاب فرهنگی می­تواند نقش ایفا کند ولی دستگاه های اجرایی، وزارت خانه های مختلف و بخش های مختلف هم باید در جهت تهیه این نقشه جامع پیشرفت علم و فناوری حوزه خودشان کار کنند. علاوه براین کار، باید آینده نگاری علم و فناوری در هر بخش صورت بگیرد. یعنی اینکه در 5 سال آینده به کجا برسیم و در 10 سال آینده به کجا.

سخن آنلاین: ما الان سطح بالادست را داریم ولی سطوح پایین دست یا میانی چون هنوز نقشه های مدونی وجود ندارد، سیستم کامل عمل نمی کند. شما چه پیشنهاداتی برای ارزشیابی توسعه علم و فناوری دارید؟

در پایان نکته ای را که می خواهم عرض کنم این است که با توجه به اینکه ما در کشور جمهوری اسلامی ایران هستیم و رهبری معظم بحث تدوین الگوی پیشرفت اسلامی را مطرح کردند، پیشنهادم این است که ما در جهت تدوین یک نظام ملی نوآوری حکمت بنیان اقدام کنیم. چون نظام های ملی نوآوری با فرض همه آن مواردی که گفتیم در کشور انجام شود، نهایتش می شویم مثل کشورهای پیشرفته. ولی ما در اینجا مدعای دیگری داریم، آن هم این هست که می خواهیم آن نظام های ملی نوآوری که آنها داشتند، را در جهتی به کار گیریم که تعالی انسان را در پی داشته باشد. حالا چگونه این را به کار بگیریم که به توسعه عدالت کمک کند. این سوال اساسی است. علم و فناوری را می شود برای استثمار کردن به کار گرفت و البته برای تعالی انسانها و برای تقویت ارزشهای الهی می توان بکار گرفت. بنابراین، ما با توجه به آن ارزش های غنی مکتب اسلام خلاهایی که نظام ملی نوآوری دارد، را باید تکمیل کنیم. رعایت اخلاق، عدالت و اینکه به نوعی علم و فناوری را به کار بریم که منجر به رشد و تعالی انسان و مجموعه انسانی و جامعه بشری شود که از این جهت الگویی برای سایر کشورها باشیم. اگر ما بخواهیم با این رویکرد توسعه پیدا کنیم نیاز داریم که نسبت به نظام های ملی نوآوری که مطرح است یکسری ابعاد دیگر را اضافه کنیم که به نوعی ماحصل کار چیزی شود که در مکتب اسلام مطرح می شود.

سخن آنلاین: مثلا چه ابعادی؟

اول تزکیه و بعد علمی که تبدیل به عمل شود. سیرش از این طریق است، بحث توسعه تقوا در جامعه و کشور و علمی که تبدیل به عمل بشود و این علوم را در ارتباط باهم ببینیم.

آن ابعادی را که نیاز است داشته باشیم، مجموعه دانش هاست. آن چیزی که در جاهای دیگر مطرح می­شود نهایتا توسعه پایدار است ولی ما آن چیزی را که می توانیم در کشورمان مطرح کنیم در حقیقت نظام نوآوری حکمت بنیان است که مبتنی بر ارزش های اسلامی است. اگر به این صورت شود در حقیقت ماحصل کار زیبا شده و فراتر از توسعه پایدار مطرح می شود. اگر به این صورت باشد آن وقت آن پیشرفتی که از علم و فناوری مبتنی بر ارزش های اسلامی و مبتنی بر حکمت در کشور ما ایجاد می شود این یک تصویر و الگویی می تواند باشد برای سایر کشورها که می خواهند پیشرفت کنند و کشور ما را الگو و سرمشق قرار دهند. از این طریق است که ما می توانیم به توسعه و بسط نظام اسلامی و تمدن اسلامی کمک کنیم.

با تشکر از لطفی که نسبت به سخن آنلاین داشتید و وقت خود را در اختیار آن قرار دادید. پایان



ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر: